Έξωση αποθεραπευμένων ψυχικά πασχόντων ασθενών από προστατευόμενο διαμέρισμα

30 Νοεµβρίου 2004

Αριθ. Πρωτ. 18690/21.10.04

Ειδικός Επιστήµονας: Πανάγου Αιµιλία

Βοηθός Επιστήµονας: Μαραγκάκη Ελένη

ΠΟΡΙΣΜΑ ΑΝΑΦΟΡΑΣ

ΕΞΩΣΗ ΑΠΟΘΕΡΑΠΕΥΜΕΝΩΝ ΨΥΧΙΚΑ ΑΣΘΕΝΩΝ

ΑΠΟ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΜΕΝΟ ∆ΙΑΜΕΡΙΣΜΑ

Κύριο …………….

……………………

………………….

Αξιότιµε κύριε ………..,

Ο Συνήγορος του Πολίτη έλαβε την αναφορά σας στις 21 Οκτωβρίου 2004, στην οποία δόθηκε ο αριθµός πρωτοκόλλου 18690.

Έπειτα από προσεκτική εξέταση της αναφοράς σας, θα θέλαµε να σας ενηµερώσουµε ότι σύµφωνα µε το ν. 3094/2003, άρθρο 1§1, ο Συνήγορος του Πολίτη

«…έχει ωςαποστολήτη διαµεσολάβηση µεταξύ τωνπολιτώνκαι των δηµοσίων υπηρεσιών, τωνοργανισµώντοπικήςαυτοδιοίκησης, τωνΝΠ∆∆. καιτωνΝ.Π∆. όπωςαυτάκαθορίζονταιστοάρθρο 3 παρ. 1 του παρόντος, γιατηνπροστασίατωνδικαιωµάτωντουπολίτη, τηνκαταπολέµηση της κακοδιοίκησηςκαιτηντήρησητηςνοµιµότητας».

Επίσης, σύµφωνα µε το άρθρο 3§2 του ίδιου νόµου

«Στηναρµοδιότητα του (Συνηγόρουτου Πολίτη) δενυπάγονται, οι δικαστικές αρχές».

Κατά συνέπεια ο Συνήγορος του Πολίτη είναι αναρµόδιος να σχολιάσει ή να ασκήσει κριτική σε δικαστική απόφαση, όπως είναι στην περίπτωση που µας εκθέτετε στην αναφορά σας η υπ’ αριθµ. 716/2004 απόφαση του Μονοµελούς Πρωτοδικείου Αθηνών. Εντούτοις λόγω της σοβαρότητας του θέµατος που θίγεται στην αναφορά σας, δηλαδή των ζητηµάτων που ανακύπτουν από την εφαρµογή των Προγραµµάτων Αποασυλοποίησης των ψυχικά πασχόντων ατόµων, ο Συνήγορος του Πολίτη κρίνει σκόπιµο να εκθέσει τις κοινωνικές και νοµικές διαστάσεις του. Σε αυτό συνηγορεί επίσης το γεγονός ότι το δικαίωµα που διακυβεύεται είναι σηµαντικό, τα ενδιαφερόµενα πρόσωπα είναι πολυάριθµα και επιπλέον βρίσκονται σε νοµική και πραγµατική αδυναµία να προασπίσουν τα συµφέροντα τους.

Α. ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ

Το ζήτηµα που µας αναφέρετε είναι το εξής: κατ’ εφαρµογή του Προγράµµατος Ψυχικής Υγείας «ΨΥΧΑΡΓΩΣ», το ∆ροµοκαϊτειο Θεραπευτήριο εκµίσθωσε διαµέρισµα για τη φιλοξενία πέντε ασθενών µε σκοπό τη λειτουργία Προστατευµένου ∆ιαµερίσµατος. Οι συνιδιοκτήτες της πολυκατοικίας ζήτησαν και πέτυχαν από το Μονοµελές Πρωτοδικείο Αθηνών την έξωσή τους επικαλούµενοι όρο του Κανονισµού της πολυκατοικίας που απαγόρευε τη χρήση διαµερίσµατος ως κλινική. Κατ’ επέκταση λοιπόν το θέµα που τίθεται είναι εάν έχουν δικαίωµα οι συνιδιοκτήτες να αντιταχθούν στην εφαρµογή των προαναφερθέντων προγραµµάτων.

∆ύο είναι οι πτυχές του θέµατος που χρήζουν διερεύνηση: 1^ον τι είναι η αποασυλοποίηση και το Πρόγραµµα Προστατευµένων ∆ιαµερισµάτων και 2^ον τα δικαιώµατα των συνιδιοκτητών της πολυκατοικίας µπορούν να αντιταχθούν στην εφαρµογή των ρυθµίσεων σχετικά µε την αποασυλοποίηση;

Β. ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΨΥΧΑΡΓΩΣ» - ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΜΕΝΑ ∆ΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΑ

1. ΑΠΟΑΣΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

Στην Encyclopedie Medicochirurgicale (έκδοση του 1991), ως «Αποασυλοποίηση ή αποϊδρυµατοποίηση» ορίζεται η:

Ι. Κατάργηση του ασύλου ως φορέα αναχρονιστικού και ακατάλληλου για τη φροντίδα των ψυχικά αρρώστων.

ΙΙ. Παροχή φροντίδας εκτός ιδρύµατος στο πλαίσιο της κοινότητας και

ΙΙΙ. Προσπάθεια για αποτροπή νοσηλείας στα άσυλα (Garrabe et Kapsambelis, 1991)

Η κλινική και θεραπευτική νοοτροπία που συµπυκνώνεται στον ορισµό αυτό µεταφράζεται µε δύο βασικούς στόχους:

1. Κάποια στοιχειώδη ζωή µέσα στην κοινότητα για τους ασθενείς, σε περιβάλλον ασφαλές και εν µέρει προσαρµοσµένο στις δυσκολίες τους.

2. Αποδοχή από την κοινότητα της ύπαρξης των ψυχικά ασθενών ως τµήµατος που ανήκει σε αυτή. Ας σηµειώσουµε εδώ, ότι η κοινότητα έχει την τάση να αποσχίζει από το σώµα της και να προβάλλει στην έννοια της «τρέλας» καθώς και στους χώρους που έχουν επιδικαστεί στους «τρελούς», ό,τι είναι για την ίδια ανυπόφορο. Σχετική µε το φαινόµενο αυτό είναι πιθανώς και η παραδοσιακή πρακτική της τοποθέτησης των ψυχιατρείων σε γεωγραφική απόσταση από την κοινότητα (Bierenbroodspol, 1980).¹

Στη χώρα µας η Ψυχιατρική Μεταρρύθµιση άρχισε ουσιαστικά τη δεκαετία του ΄80 µε την είσοδό µας στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα, και µε αφορµή και αιχµή µια διεθνή ευαισθητοποίηση που αφορούσε τις συνθήκες νοσηλείας το Ψυχιατρείο της Λέρου. Η Ευρωπαϊκή Κοινότητα αποφάσισε να χρηµατοδοτήσει την Ψυχιατρική Μεταρρύθµιση µε τον Κανονισµό 815/1984. Μετά το τέλος του Κανονισµού 815 το 1995, η χρηµατοδότηση και εποµένως και η συνέχιση της Ψυχιατρικής Μεταρρύθµισης στη χώρα µας, βασίζεται σε προγράµµατα αποκατάστασης χρόνιων ψυχωσικών, όπως τελικά σχεδιάστηκαν στο πρόγραµµα «Ψυχαργώς», ένα ολοκληρωµένο δεκαετές σχέδιο που δόθηκε για πρώτη φορά το έτος 1997. Αναθεωρήθηκε το 2001, για χρονικό ορίζοντα δεκαετίας. Το σχέδιο «Ψυχαργώς», τόσο το αρχικό όσο και το αναθεωρηµένο περιγράφει 2 κατηγορίες δράσεων:

• Παρέµβαση στα Ψυχιατρικά Νοσοκοµεία

• Ανάπτυξη δοµών στην κοινότητα (Μονάδων Ψυχοκοινωνικής Αποκατάστασης)

Το πρόγραµµα Ψυχικής Υγείας «ΨΥΧΑΡΓΩΣ» προωθεί την κοινωνική ένταξη ατόµων µε προβλήµατα ψυχικής υγείας, εξασφαλίζει υπηρεσίες για µια αξιοπρεπή ζωή και προλαµβάνει κινδύνους αποκλεισµού. Απευθύνεται σε χρόνια ψυχικά ασθενείς (αποϊδρυµατισµός) και στο γενικό πληθυσµό (υπηρεσίες πρόληψης, έγκαιρης παρέµβασης και θεραπείας).

1 «Αποασυλοποίησηκαιησχέσητης µετηνΠρωτοβάθµιαΠερίθαλψη», Συντον. έκδοσης ∆αµίγος ∆., Πρόλ. Σακελλαρόπουλος Π., εκδ.Παπαζήση, Αθήνα 2003.

Προκειµένου να υλοποιηθούν τα παραπάνω εκδόθηκε ο Νόµος 2716/1999 περί «Ανάπτυξης και εκσυγχρονισµού των υπηρεσιών ψυχικής υγείας». Στην παρ.2, του άρθρου 1 του Ν.2916/99 ορίζονται οι κάτωθι αρχές: «Οι υπηρεσίεςψυχικήςυγείας διαρθρώνονται, οργανώνονται, αναπτύσσονται καιλειτουργούνσύµφωνα µε τις διατάξειςτουπαρόντοςνόµου, µεβάσητις αρχέςτηςτοµεοποίησηςκαι της κοινοτικήςψυχιατρικής, της προτεραιότηταςτηςπρωτοβάθµιαςφροντίδας, της εξωνοσοκοµειακής περίθαλψης, της αποϊδρυµατοποίησης, τηςψυχοκοινωνικής αποκατάστασηςκαικοινωνικήςεπανένταξης, τηςσυνέχειας τηςψυχιατρικής φροντίδας, καθώς και τηςπληροφόρησηςκαιεθελοντικήςαρωγήςτηςκοινότητας στηνπροαγωγήτηςψυχικής υγείας.»

Στο άρθρο 9 προβλέπεται ότι: «Οι Μονάδεςή προγράµµαταόπου παρέχονται υπηρεσίες ψυχοκοινωνικήςαποκατάστασηςγιαενήλικες, παιδιάήεφήβουςείναιτα Οικοτροφεία, οιΞενώνες, ταΠροστατευµένα ∆ιαµερίσµατακαι οι Φιλοξενούσες Οικογένειες. 2. ΟιΜονάδεςΨυχοκοινωνικήςΑποκατάστασης, καθώςκαιτα προγράµµαταΠροστατευµένων ∆ιαµερισµάτωνκαιΦιλοξενουσώνΟικογενειών έχουν σκοπότηντοποθέτησηκαι ψυχιατρική παρακολούθηση, σεχώρουςδιαβίωσης, θεραπείαςκαιυποστήριξης, για µακρόχρονηήβραχείαπαραµονήτωνατόµων µε ψυχικές διαταραχές καισοβαράψυχοκοινωνικάπροβλήµατα, ότανδενέχουνστέγηή κατάλληλο οικογενειακόπεριβάλλον, µετάαπόαίτησήτους, µε σύµφωνηγνώµητου θεράποντοςψυχιάτρουήτηςθεραπευτικήςψυχιατρικήςοµάδας.(…) Στα Προστατευµένα ∆ιαµερίσµαταεγκαθίσταταιαριθµόςατόµων µεψυχικές διαταραχές, µέχρι έξι (6), µεπεριορισµένηεποπτείακαιπαροχήυπηρεσιών ψυχικήςυγείαςαπότο προσωπικότης ΜονάδαςΨυχικής Υγείαςστηνοποίαυπάγονται. Οιυπηρεσίες ψυχικής υγείαςστα Προστατευµένα∆ιαµερίσµαταπαρέχονταισεχώρουςπου ανήκουνή µισθώνονταιαπότανοσοκοµεία τουνδ. 2592/1953 και τουν. 1397/1983, καθώςκαι από τα ΠανεπιστηµιακάΨυχιατρικάΝοσοκοµεία, ταΠανεπιστηµιακάΙνστιτούτα Ψυχικής ΥγείαςκαιτιςΠανεπιστηµιακέςΜονάδες που έχουνως αντικείµενοτην ψυχικήυγείαήαπόταίδιαταάτοµα µεψυχικέςδιαταραχές, όπωςεπίσηςσεχώρους που παραχωρείταιηχρήση τουςαπόοποιοδήποτενοµικό ήφυσικόπρόσωποή δωρίζονταιήκληροδοτούνται, στηναντίστοιχηΜονάδαΨυχικήςΥγείαςγι' αυτόντο συγκεκριµένο σκοπό. Μεαπόφαση τωνΥπουργώνΟικονοµικών, ΥγείαςκαιΠρόνοιας καιτουκατάπερίπτωσησυναρµόδιουΥπουργού, ηοποία εκδίδεται µέσασε έξι (6) µήνεςαπότης δηµοσιεύσεωςτου παρόντοςνόµουκαθορίζονταιοιπροϋποθέσεις εφαρµογήςτωνπρογραµµάτωναυτώνωςκαιοι προϋποθέσεις καταβολής χρηµατικώνποσώνπου χορηγείτο νοσοκοµείοστονασθενήγια την αντιµετώπιση τωνδαπανώνδιαβίωσηςστοπλαίσιοτηςθεραπευτικήςεκπαιδευτικής διαδικασίας κοινωνικήςτουςεπανένταξης, τατης επιλογήςτου υπολόγουδιαχείρισης απότη θεραπευτική µονάδα, ο τρόποςοργάνωσηςκαι λειτουργίας, καθώςκαικάθε λεπτοµέρειαεφαρµογήςτου παρόντος».

Οι αρχές, οι προϋποθέσεις, η στελέχωση, ο τρόπος οργάνωσης και λειτουργίας των Μονάδων Ψυχοκοινωνικής Αποκατάστασης και των Προγραµµάτων Προστατευµένων ∆ιαµερισµάτων για άτοµα µε ψυχικές διαταραχές και νοητική υστέρηση µε δευτερογενείς ψυχικές διαταραχές καθορίζονται από την ΥΑ Α3Α/ΟΙΚ.876/00 (ΦΕΚ 661 Β’/00) που εκδόθηκε κατ΄εφαρµογή του Νόµου 2716/1999 και έλαβε υπόψη τις αρχές και τους στόχους της Συναινετικής ∆ιακήρυξης για την Ψυχοκοινωνική Αποκατάσταση του Παγκόσµιου Οργανισµού Υγείας και της Παγκόσµιας εταιρείας Ψυχοκοινωνικής Αποκατάστασης, όπως αυτή δηµοσιεύθηκε στην WHO/MNH/MND/96.2 έκδοση του Παγκόσµιου Οργανισµού Υγείας, ορίζει τα ακόλουθα:

Σύµφωνα µε το άρθρο 7 της «1. ΗΨυχοκοινωνική Αποκατάστασηείναι µια διαδικασία, µετηνοποία παρέχονται οιδυνατότητες σταάτοµα µε ψυχικές διαταραχές ήνοητικήυστέρηση µεδευτερογενείς ψυχικές διαταραχέςναεπιτύχουν έναόσοτοδυνατόνκαλύτεροεπίπεδοανεξάρτητηςλειτουργίαςτουςστηνκοινότητα. Οι εργαζόµενοι στηνΨυχοκοινωνική Αποκατάστασηοφείλουννα δραστηριοποιούνται στηνεπίτευξητωνκατωτέρω βασικών στόχωντης: α) Βελτίωσητωνκοινωνικών ικανοτήτων τωνατόµων µεψυχικέςδιαταραχές µέσωτηςαύξήσηςτων κοινωνικών δεξιοτήτωντουςκαιτηςαπασχόλησης, β) ∆ιαρκής βελτίωσητηςλειτουργικότητας τωνατόµωνκαιελαχιστοποίηση των ανικανοτήτωνκαι µειονεξιώντους, γ) ∆ιασφάλιση τηςποιότηταςτης ζωής καιτηςαυτόνοµης διαβίωσηςστηνκοινότητα, δ) Μείωσητουστίγµατος και τωνδιακρίσεων, ε) ∆ιασφάλισητηςποιότητας της φροντίδαςγια ταάτοµα µεψυχικές διαταραχές.

2. Κύριοεργαλείογια τηνεφαρµογήτηςΨυχοκοινωνικής Αποκατάστασης είναιοιστεγαστικέςδοµέςστηνκοινότητα όπως αναφέρονται στο άρθρο 9 του Ν.2716/99.» Σύµφωνα µε το προαναφερθέν άρθρο παρ.1 «ΟιΜονάδεςή προγράµµαταόπου παρέχονταιυπηρεσίεςψυχοκοινωνικήςαποκατάστασηςγια ενήλικες, παιδιά ή εφήβουςείναιταΟικοτροφεία, οιΞενώνες, τα Προστατευµένα ∆ιαµερίσµατακαιοιΦιλοξενούσεςΟικογένειες».

Σύµφωνα µε το άρθρο 5 της ΥΑ Α3Α/ΟΙΚ.876/00 «1. Το προστατευµένο διαµέρσµα είναι χώροςστέγασηςσε πολυκατοικίες ή µονοκατοικίες, ατόµων µε ψυχικέςδιαταραχές ήνοητικήυστέρηση µεδευτερογενείςψυχικές διαταραχέςτα οποίαέχουν αυξηµένεςαλλάόχιπλήρειςικανότητες αυτοφροντίδαςκαι αυτοεξυπηρέτησης. Οαριθµόςτωνατόµωνπου διαµένουνσταπροστατευµένα διαµερίσµαταδεν υπερβαίνειταέξι. 2.Η Ψυχοκοινωνικήφροντίδαπου παρέχεται στα άτοµαπουδιαµένουνσταπροστατευµένα διαµερίσµαταέχεισκοπότηνεπίτευξη της µεγαλύτερηςδυνατής ανεξαρτησίας, αυτονοµίαςκαιαποτελεσµατικότητάςτους, ώστεναλειτουργήσουνστηνκοινότητα µεεπιτυχίακαιστόχοτην πλήρηαυτόνοµη διαβίωση».

2. ΣΤΙΓΜΑ ΚΑΙ ΠΡΟΚΑΤΑΛΗΨΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΑΣΘΕΝΕΙΑ

Ο στιγµατισµός των ψυχικά ασθενών, στηρίζεται σε µια σειρά προκαταλήψεων, οι οποίες κατά ένα µέρος δικαιολογούνταν την εποχή που δεν υπήρχαν αποτελεσµατικές θεραπείες για τις ψυχώσεις. Οι προκαταλήψεις που βοήθησαν στη δηµιουργία του στίγµατος στηρίζονται στην πεποίθηση ότι ο ψυχικά ασθενής είναι ανίατος, επικίνδυνος για το περιβάλλον και ανεύθυνος για τις πράξεις του.

Μετά τη δεκαετία του ΄40 και µετά την ανακάλυψη δραστικών βιολογικών θεραπειών για την αντιµετώπιση των ψυχώσεων έγινε φανερό ότι οι προκαταλήψεις και τα στερεότυπα που αναφέρονται παραπάνω δεν ήταν καθόλου δικαιολογηµένα.

Με την κατάλληλη και έγκαιρη θεραπευτική αντιµετώπιση και την εισδοχή των σύγχρονων ψυχιατρικών µεθόδων της έρευνας στην Ψυχιατρική, αποδείχθηκε ότι η σχιζοφρένεια, η οποία αποτελούσε τον κύριο λόγο εγκλεισµού και αποµόνωσης των ασθενών στα άσυλα, µπορούσε αποτελεσµατικά να αντιµετωπισθεί. Οι σχετικές έρευνες έδειξαν ότι το 20% των σχιζοφρενών µετά από µία πρώτη εµφάνιση της νόσου επανέρχονται πλήρως χωρίς κανένα κατάλοιπο της νόσου και µε πλήρη κοινωνική αποκατάσταση. Οι ασθενείς αυτοί δεν έχουν κατά κανόνα ανάγκη συντηρητικής ή προληπτικής θεραπευτικής αγωγής. Μια σειρά µελετών, µε παρακολούθηση των ασθενών περισσότερο από 22 χρόνια, έδειξε ότι ένα ποσοστό 50-60% περίπου, ακόµα και µετά από επανειληµµένες προσβολές της νόσου, είτε είναι κατά τις µεγαλύτερες χρονικές περιόδους της ασθένειας κοινωνικά βιώσιµοι, είτε επανέρχονται πλήρως χωρίς ουσιαστικά υπολείµµατα της νόσου ή βελτιώνονται σηµαντικά. Μόνο το 20% περίπου των ασθενών µετά από επανειληµµένες προσβολές της νόσου είναι δυνατόν να καταλήξει σε σοβαρή αναπηρία µε αδυναµία εργασίας και µειωµένη κοινωνική προσαρµογή. Και σε αυτό όµως το ποσοστό των βαριά πασχόντων είναι δυνατή η κατά µεγάλα διαστήµατα κοινωνική τους διαβίωση και η µείωση των διαστηµάτων που απαιτείται εσωτερική νοσηλεία. Από τα προαναφερόµενα είναι φανερό ότι ο µύθος του ανίατου σχιζοφρενή δεν είναι πλέον δικαιολογηµένος. ²

Το επιχείρηµα ότι η εγκατάσταση και µόνο στο διαµέρισµα της οδού Μυτιλήνης αποθεραπευθέντων ψυχικά ασθενών διαταράσσει την ησυχία των κατοικούντων στην πολυκατοικία και ειδικότερα την ψυχική τους ηρεµία δεν συνδέεται µε ειδικότερα προσδιοριζόµενες κοινωνικά αποδοκιµαστέες ή παράνοµες συµπεριφορές.

Εποµένως, η αυξηµένη ανησυχία, τα αρνητικά στερεότυπα και οι παραστάσεις φόβου γύρω από τη λειτουργία αυτών των Ξενώνων και των Προστατευµένων ∆ιαµερισµάτων, επιτάσσουν την συστηµατική αγωγή της κοινότητας µε τη διάδοση έγκυρων πληροφοριών για την ψυχιατρική νόσο καθώς και την ουσιαστική συνεργασία µε τις τοπικές αρχές και τους φορείς της τοπικής κοινωνίας.

Γ. ∆ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΝΟΜΙΜΟΤΗΤΑΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΜΕΝΩΝ ∆ΙΑΜΕΡΙΣΜΑΤΩΝ.

Έγινε από τα παραπάνω φανερό ότι η µέθοδος αποασυλοποίησης που εξετάζουµε προβλέπεται από διατάξεις νόµου που θεσπίστηκαν χάριν του δηµοσίου συµφέροντος και για λόγους κοινωνικής πολιτικής, όπως είναι η προαγωγή της ψυχικής υγείας των πολιτών. Η διαπίστωση αυτή µας οδηγεί σε δύο συµπεράσµατα: πρώτον, ότι ο νόµος, που είναι ιεραρχικά ανώτερη πηγή δικαίου, υπερτερεί τυχόν αντίθετης σύµβασης, όπως είναι ο Κανονισµός της πολυκατοικίας, που καταρτίζεται µε τη σύµπραξη όλων των συνιδιοκτητών, είναι συµβολαιογραφικό έγγραφο και µεταγράφεται. ∆εύτερον, ότι πρόκειται για περίπτωση περιορισµού της κυριότητας από ειδική διάταξη δηµοσίου δικαίου κατά τα οριζόµενα στο άρθρο 1000 ΑΚ, που αναγνωρίζει τον κοινωνικό χαρακτήρα της κυριότητας και θέτει περιορισµούς -ή όρια κατά αντίθετη στη θεωρία άποψη- χάρη της κοινής ωφέλειας³.

Στην περίπτωση όµως, όπως αυτή που µας θέσατε υπόψη, που κατ’ επίκληση του δικαίου της οριζόντιας ιδιοκτησίας, δηλαδή των άρθρων 1002 ΑΚ και του Νόµου 3741/1929, οι συνιδιοκτήτες πολυκατοικίας προσφύγουν αρµοδίως κατά του ιδιοκτήτη που εκµισθώνει διαµέρισµα στα πλαίσια του Προγράµµατος Προστατευµένων ∆ιαµερισµάτων ισχύουν τα ακόλουθα:

2 ΛΙΑΚΟΣ Α., «ΚοινωνικήκαιΚοινοτικήΨυχιατρική» στο Εγχειρίδιο Ψυχιατρικής Ενηλίκων – Στοιχεία Κοινωνικής Ψυχιατρικής και εφαρµογές της στην Ελλάδα (β’τόµος) των Lemperiere T., Feline A. & Coll, , εκδ.Παπαζήση, Αθήνα 1995.

3Σχετικά ιδέτε Χ. ΒΑΣΙΛΑΚΗ «Εµπράγµατονδίκαιον» Εκδ. Φοιτητ. Γωνία 1969, σελ. 277 επ., ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΤΡΙΑΝΤΟΣ «Ηκυριότητα» Εκδ. Νοµ. Βιβλιοθ. 1996 σελ. 11επ., ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΓΕΩΡΓΙΑ∆ΗΣ «Εµπράγµατονδίκαιον» Εκδ. Σάκκουλας 1991, σελ. 270 επ., ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΓΕΩΡΓΙΑ∆ΗΣ, ΜΙΧΑΛΗΣ ΣΤΑΘΟΠΟΥΛΟΣ « ΑστικόςΚώδιξ» τοµ. 5οςΕµπράγµατο∆ίκαιο, Εκδ. Σάκκουλας 1985

Ως γνωστόν µε τις κανονιστικές διατάξεις του Κανονισµού µπορούν να τεθούν εγκύρως περιορισµοί στη χρήση όχι µόνο των κοινών µερών αλλά και των διαιρεµένων ιδιοκτησιών. Για παράδειγµα είναι σύνηθες να προβλέπεται απαγόρευση χρήσης διαµερίσµατος ως καφενείο, δηµόσια υπηρεσία, οίκο ανοχής κ.τ.λ. Έτσι δεν αποκλείεται να ισχύει απαγόρευση και για «κλινική», όπως συνέβη στην περίπτωση που µας θέσατε υπόψη. ∆εδοµένου ότι η ερµηνεία του Κανονισµού γίνεται µε βάση τα άρθρα 173 και 200 ΑΚ⁴ θα πρέπει να εξεταστεί αν η εκµίσθωση διαµερίσµατος στα πλαίσια του Προγράµµατος Προστατευµένων ∆ιαµερισµάτων εµπίπτει στην έννοια της «κλινικής». ∆ύο είναι τα επιχειρήµατα που συνηγορούν υπέρ της αντίθετης άποψης :

1^ον Το γεγονός ότι τα φιλοξενούµενα άτοµα χρήζουν περιοδικής ειδικής παρακολούθησης και φαρµακευτικής αγωγής δεν καθιστά τα διαµερίσµατα κλινικές ή παραρτήµατα ψυχιατρείου. Το αντίθετο, πρόκειται για «ο ι κ ί ε ς», µε όλα τα χαρακτηριστικά της οικίας που εξασφαλίζουν άνετη και φυσιολογική ζωή στα πλαίσια της κοινότητας, είτε σε πόλη είτε σε χωριό. Είναι χαρακτηριστικό άλλωστε ότι η ΥΑ Α3α /οικ.876/00 που προαναφέρθηκε στο α. 21 «περί Υλικοτεχνικής Υποδοµής» ορίζει ότι «τοπροστατευµένοδιαµέρισµαπρέπειναέχει… δ) οτιδήποτε άλλοαπαιτεί η λειτουργία ενός µέσουνοικοκυριούόπωςενδεικτικά: κουρτίνες, καναπέδες, καρέκλες, ε) είδηδιακόσµησης (…), στ) τουλάχιστοντα αναγκαία σε ποσότητεςκαι είδησκεύηκουζίναςκαι µαγειρικής, τραπεζοµάντηλακλπ.,ζ) ηλεκτρικές συσκευές νοικοκυριού, όπωςενδεικτικάπλυντήρια ρούχωνκαιπιάτων, ψυγείο, κουζίνα, απορροφητήρας (…), ηλεκτρονικόςυποστηρικτικός- εκπαιδευτικόςεξοπλισµός, όπως ενδεικτικάτηλεόραση, στερεοφωνικόσυγκρότηµα, video, fax, τηλέφωνο, φωτογραφική µηχανή».

Επίσης έγινε φανερό από την ανάλυση που προηγήθηκε ότι τα άτοµα αυτά δ ε ν ε ί ν α ι π λ έ ο ν α σ θ ε ν ε ί ς και δεν παρουσιάζουν επικινδυνότητα. Αυτό που γίνεται φανερό από τα σχετικά νοµοθετικά κείµενα είναι η επιθυµία να δοθεί η ευκαιρία στα άτοµα που φιλοξενούνται στα Προστατευµένα ∆ιαµερίσµατα να διαβιούν αυτόνοµα στην Κοινότητα, να αυξήσουν τις κοινωνικές τους δεξιότητες και να ανεβάσουν ποιοτικά το βιοτικό τους επίπεδο. Για το σκοπό αυτό προβλέπεται η ψυχολογική τους στήριξη, η συµµετοχή σε δραστηριότητες ελεύθερου χρόνου ακόµα και επαγγελµατική εκπαίδευση. Συνεπώς ούτε ο περιβάλλον χώρος (διαµέρισµα), ούτε η κατάσταση της υγείας των φιλοξενουµένων ή οι δραστηριότητες τους σύµφωνα µε το σκοπό του Προγράµµατος θυµίζουν ψυχιατρείο ή ψυχιατρική κλινική νοσηλευτικού ιδρύµατος.

4 Ιδέτε για παράδειγµα την υπ’ αριθµ. 43/1996 απόφαση του Εφετείου Αθηνών που έκρινε ότι είναι επιτρεπτή η µετατροπή διαµερίσµατος από κατοικία σε κοµµωτήριο, σε πολυκατοικία, ο Κανονισµός της οποίας επέτρεπε τη χρήση ως κατοικία ή ως γραφείο στο οποίο ασκείται κάθε ελευθέριο επάγγελµα δικηγόρου, µηχανικού, αρχιτέκτονα και λοιπά, καθώς και γιατρού, ενώ απαγόρευε την εγκατάσταση υπηρεσίας «προκαλούσης µεγάλου αριθµού επισκεπτών ή έκτακτον φθοράν». Το ∆ικαστήριο έκρινε ότι η άσκηση επαγγέλµατος κοµµωτή εµπίπτει στην κατηγορία του ελεύθερου επαγγελµατία ή από την άσκηση δεν προσβάλλεται η ηθική και αξιοπρέπεια των ενοίκων της πολυκατοικίας ούτε αποτελεί υπηρεσία που θα προκαλεί φθορά (…). Επιθ.∆ικ. Πολυκατοικίας έτος 1999, σελ. 9επ.

2^ον Αντίστροφα το Πρόγραµµα Προστατευµένων ∆ιαµερισµάτων δεν είναι δυνατόν να υπαχθεί στην έννοια της «ιδιωτικής κλινικής» µε διασταλτική ερµηνεία του νόµου. Σύµφωνα µε το Π∆ 247/91 (ΦΕΚ 93 Α’) περί «Όρων, προϋποθέσεων και διαδικασίας για την ίδρυση, λειτουργία και µεταβίβαση ιδιωτικών κλινικών», «ιδιωτικήκλινική είναιηυγειονοµική µονάδαστηνοποία παρέχονται υπηρεσίαςυγείαςκαινοσηλείας ασθενών, σύµφωνα µετιςπαραδεδεγµένες σύγχρονεςαντιλήψειςκαι µεθόδους της Ιατρικής Επιστήµης» (άρθρο 1). Για την ίδρυση και λειτουργία ιδιωτικών κλινικών απαιτούνται άδεια ίδρυσης και άδεια λειτουργίας που δίνονται µε νοµαρχιακή απόφαση και εφόσον πληρούνται πολλές προϋποθέσεις καταρχήν κτιριολογικές και στη συνέχεια λειτουργικές (εσωτερικός κανονισµός, κατάλογος γιατρών, κατάλογος εξοπλισµού, έγκριση πυροσβεστικής υπηρεσίας και άλλες). Άλλωστε σύµφωνα µε το Π∆ 517/1991 (ΦΕΚ –202 Α’) µία ιδιωτική κλινική δύναται να έχει ψυχιατρικό τµήµα, το οποίο παρέχει τα µέσα για τη διάγνωση και θεραπεία ασθενών που πάσχουν από ψυχικά νοσήµατα, ηλικίας άνω των 16 ετών και γενικά αντιµετωπίζει παθήσεις που υπάγονται στην ειδικότητα της Ψυχιατρικής. Το τµήµα µπορεί να αναπτυχθεί µόνο στις κλινικές της ειδικής κατηγορίας των Ψυχιατρικών, οι οποίες πρέπει να διαθέτουν Ψυχιατρική Νοσηλευτική Μονάδα και όλους του απαραίτητους χώρους της Ψυχιατρικής Κλινικής σύµφωνα µε ειδικές τεχνικές προδιαγραφές (παράδειγµα οι διακόπτες/πρίζες να είναι άθραυστοι, να µην υπάρχουν φωτιστικά που κρέµονται, οι πόρτες WC να ανοίγουν προς τα έξω και από έξω και να µην κλειδώνουν, το άνοιγµα σε πόρτες και παράθυρα να είναι ελεγχόµενο κ.λ.π. Από τα παραπάνω γίνεται φανερό ότι τα Προστατευόµενα ∆ιαµερίσµατα απέχουν πάρα πολύ από τις ιδιωτικές ψυχιατρικές Κλινικές και είναι ανεπίτρεπτη η υπαγωγή τους στην έννοια αυτή.

Τέλος θα πρέπει να εξεταστεί εν συντοµία η περίπτωση που γίνει από συνιδιοκτήτες επίκληση ρητού όρου σε Κανονισµό ότι απαγορεύεται η χρήση διαµερίσµατος στα πλαίσια των προγραµµάτων αποασυλοποίησης. Επικουρικά στην περίπτωση αυτή ο κύριος του διαµερίσµατος δύναται να επικαλεστεί την απαγόρευση καταχρηστικής άσκησης δικαιώµατος (άρθρο 281 ΑΚ), δηλαδή τα όρια που θέτουν στην θέσπιση δικαιωµάτων και υποχρεώσεων από τον Κανονισµό η δηµόσια τάξη και τα χρηστά ήθη, ο οικονοµικός και κοινωνικός σκοπός του δικαιώµατος. ⁵ Έτσι η τυχόν επίκληση ρητά προβλεπόµενης από τον Κανονισµό υποχρέωσης µη χρήσης ιδιοκτησίας για εφαρµογή Προγράµµατος Προστατευµένων ∆ιαµερισµάτων συνιστά καταχρηστική άσκηση δικαιώµατος, διότι αντίκειται στον κοινωνικό σκοπό του δικαιώµατος που είναι η προαγωγή της υγείας και η βελτίωση των όρων διαβίωσης µιας ευπαθούς κοινωνικής οµάδας, στα χρηστά ήθη, όπως ο ανθρωπισµός και η κοινωνική αλληλεγγύη και στο κοινό περί δικαίου αίσθηµα που επιβάλλει ίση µεταχείριση των πολιτών και ίσες ευκαιρίες συµµετοχής στην κοινωνική ζωή.

∆. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Με βάση όσα εκτέθηκαν παραπάνω και από τα στοιχεία που µας προσκοµίσατε, χωρίς να έχουµε πλήρη εικόνα του φακέλου δικογραφίας της συγκεκριµένης υπόθεσης, έγινε φανερό ότι η εν λόγω ∆ικαστική Απόφαση εκδόθηκε κατόπιν ελλιπούς παρουσίασης τόσο της νοµικής όσο και της κοινωνικής πραγµατικότητας, όσον αφορά τα προγράµµατα αποασυλοποίησης ψυχικά ασθενών.

Ωστόσο η Αρχή επιθυµεί να σας γνωρίσει ότι η ∆ικαστική αυτή απόφαση είναι µεµονωµένη, δεδοµένου ότι σε πληθώρα άλλων παρεµφερών υποθέσεων τα ∆ικαστήρια έκριναν διαφορετικά αρνούµενα να ικανοποιήσουν σχετικά αιτήµατα συνιδιοκτητών (στην περίπτωση των Προγραµµάτων Προστατευµένων ∆ιαµερισµάτων) ή περιοίκων (στην περίπτωση µισθωµένης µονοκατοικίας ή ξενώνα).

Χαρακτηριστική είναι η Απόφαση 338/2004 του Μονοµ. Πρωτοδικείου Καρδίτσης, µε την οποία απορρίφθηκε αίτηση ασφαλιστικών µέτρων συνιδιοκτητών πολυκατοικίας, οι οποίοι διαµαρτύρονταν για τη χρήση διαµερίσµατος στα πλαίσια του Προγράµµατος Προστατευµένων ∆ιαµερισµάτων επικαλούµενοι τον Κανονισµό και συγκεκριµένα την απαγόρευση χρήσης οριζόντιας ιδιοκτησίας για νοσοκοµείο ή κλινική. Το ∆ικαστήριο αποφάνθηκε ότι «δενπιθανολογήθηκεότι οικαθών εγκατέστησανστοδιαµέρισµακάποιοπαράρτηµανοσοκοµείουΚαρδίτσας, αλλά ότιο χώρος χρησιµοποιείται µόνο γιακατοικία. Επίσηςοιένοικοιτουδιαµερίσµατος παρόλοπουείναι άτοµαψυχικώςνοσούνταδεν δηµιούργησανούτετοελάχιστο πρόβληµα στους λοιπούςενοίκουςτηςπολυκατοικίας, αλλά ούτεκαιότι ηασθένειά τουςείναικαθ’ οιονδήποτε τρόποεπικίνδυνηγιααυτούς».

5 Για παράδειγµα (ΑΠ 1598/1997 ∆’ Τµ) θεωρήθηκε καταχρηστική η επίκληση όρου του Κανονισµού περί απαγορεύσεως χρησιµοποίησης ορόφων πολυκατοικίας ως γραφείων εµπορικών επιχειρήσεων δεδοµένου ότι η θέση του ακινήτου (Λ. Συγγρού) έχει πάψει να είναι περιοχή αποκλειστικά κατοικίας, ότι η απαγόρευση δεν ισχύει για τον 1ο και 2ο όροφο, ότι κατά τη διάρκεια 32 χρόνων που παρήλθαν από την κατάρτιση του Κανονισµού οι συνθήκες διαβίωσης στην περιοχή άλλαξαν (ηχορύπανση, ρίποι), ότι από το 1990 δεν υπάρχουν ενδιαφερόµενοι να νοικιάσουν τα διαµερίσµατα, ότι το επίδικο διαµέρισµα είναι κενό από το 1990 µολονότι προσφερόταν ως κατοικία έναντι χαµηλού µισθώµατος, ότι η εταιρία που µίσθωσε το διάδικο ακίνητο ασχολείται µε τη διαχείριση, εκµετάλλευση, ναύλωση κ.λ.π. πλοίων και άρα η λειτουργία της δεν συνεπάγεται κίνηση συναλλασσοµένων. (Επιθεωρ. ∆ικ. Πολυκατοικίας, έτος 1998 σελ. 34επ.)

Όµως και οι αποφάσεις του Μον. Πρωτοδικείου Μεσολογγίου υπ’ αριθµ. 408/2000, η υπ’ αριθµ. απόφαση 23315/2002 του Μον. Πρωτοδικείου Θεσσαλονίκης και η υπ’ αριθµ. απόφαση 578/2001 Μονοµελές Πρωτοδικείο Πατρών παρουσιάζουν ενδιαφέρον ως προς το σκεπτικό τους σχετικά µε το στιγµατισµό και την προκατάληψη. Συγκεκριµένα µε την πρώτη απόφαση απορρίφθηκε αίτηση ασφαλιστικών µέτρων κατοίκων ενός συνοικισµού στο Μεσολόγγι, όπου εγκαταστάθηκε ξενώνας στα πλαίσια του προγράµµατος «ΨΥΧΑΡΓΩΣ», µε το σκεπτικό ότι «κατάτην µέχριτώρα λειτουργία του ξενώναδενπαρατηρήθηκεκανένα κρούσµαβίαςήενοχλήσεωςτωνπεριοίκων υπότων φιλοξενούµενωνστονξενώνα ασθενών. Ο φόβοςτωνπεριοίκωνγια τυχόν µελλοντικούς κινδύνουςεαυτών ήτων τέκνωντουςή τωνπεριουσιώντουςδεν δηµιουργήθηκεαπόπραγµατικά καιβάσιµα αρνητικάπεριστατικά, αλλάεδράζεται σεάγνοιατωνσύγχρονωνψυχοθεραπευτικών µεθόδων, σεαγκυλώσειςκοινωνικών θεωρήσεωνκαιστάσεων παρελθόντων καταστάσεων έναντιτων ψυχασθενών και αντιλήψεωνπου καλλιεργήθηκαν προ πολλώνδεκαετιών, διαµετρικά αντίθετων µετις αρχέςτουουµανισµού, τηςανοχής καικοινωνικήςαλληλεγγύης». Με το ίδιο σκεπτικό απορρίφθηκαν οι αιτήσεις ασφαλιστικών µέτρων και στις άλλες δύο περιπτώσεις.

Επίσης στην απόφαση υπ’ αριθµ. 373/1993 του Ειρηνοδικείου Χαλανδρίου το ∆ικαστήριο δέχτηκε τη µη επικινδυνότητα των ατόµων που επιλέγονται να συµµετάσχουν στα προγράµµατα αυτά. Συγκεκριµένα, µε την απόφαση αυτή απορρίφθηκε αίτηση ασφαλιστικών µέτρων (προσωρινή ρύθµιση κατάστασης) βάση των διατάξεων του γειτονικού δικαίου (α. 1003 ΑΚ) µε την οποία ζητούσαν περίοικοι τη µη χρήση µονοκατοικίας ως οικοτροφείο 12 εφήβων και νέων που πάσχουν από νοητική στέρηση και κινητικές δυσκολίες. Κατά την αποδεικτική διαδικασία προέκυψε ότι «για τηνεπιδιωκόµενηκοινωνικήτουςεπανένταξηείναι επιβεβληµένη, κατάτη σύγχρονηεπιστηµονική θεραπευτικήπροσέγγισηη διαβίωσήτους µέσα σεκοινότητα εξουκαιαναγκαίαηίδρυσητέτοιωνοικοτροφείωνσεπυκνοκατοικηµένεςπεριοχές πόλεων. Περαιτέρωπιθανολογήθηκεότιτα άτοµα (νέοι) πουφιλοξενούνται (…) δεν χαρακτηρίζονταιαπόεπιθετικήήανεξέλεγκτησυµπεριφορά, βρίσκονταιδεαπολύτως σε θέσηναπαρακολουθούν τοοργανωµένο πρόγραµµαζωήςτουΟικοτροφείουκαι τορυθµότουπεριβάλλοντος, χωρίς ναπαρενοχλούν ή ναδηµιουργούνοποιαδήποτε προβλήµατασε περιοίκους…».

Τέλος η απόφαση υπ’ αριθµ 44/2001 του Μον. Πρωτοδικείου Αλεξανδρούπολης προσθέτει ένα ακόµα επιχείρηµα υπέρ της εφαρµογής της αποασυλοποίησης συσχετίζοντας το θέµα µε την ελευθερία επιλογής κατοικίας, άρα τη συνταγµατικά κατοχυρωµένη ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας. Συγκεκριµένα, µε την απόφαση αυτή απορρίφθηκε αγωγή συνιδιοκτητών πολυκατοικίας οι οποίοι ζητούσαν την αποµάκρυνση από εκµισθωµένο διαµέρισµα τριών ατόµων επικαλούµενοι την προστασία της κυριότητας, νοµής και κατοχής τους. Το ∆ικαστήριο έκρινε ότι «προκειµένουνακριθείνοµικά βάσιµη µίααγωγή µε τέτοιοπεριεχόµενο απαιτείταινα στηρίζεται αυτήσε (…) πραγµατικάπεριστατικάτα οποία ναείναιπρόσφορανα αποτελέσουνπηγήκινδύνου για τουςάλλουςένοικους (…) Άλλωςθαεισάγονταν µέσωτηςαπόφασης µίαανεπίτρεπτη από το Σύνταγµαδιάκρισητωνπολιτώνσε αυτούς πουείναιεπιτρεπτό να διαµένουν, όπουαυτοίεπιθυµούνκαι σεαυτούςπου δεντουςείναι επιτρεπτό. Μιατέτοια διάκρισηείναι αντίθετηστοΣύνταγµατηςχώρας που προστατεύει την ανθρώπινηαξιοπρέπεια καιτηνελεύθερηανάπτυξητης προσωπικότηταςτουκαθενός».

Οι µύθοι και το στίγµα που συνδέονται µε τα σοβαρά ψυχικά προβλήµατα κάνει πολλούς ανθρώπους µε τέτοιου είδους δυσκολίες ανεπιθύµητους και έγκειται στις υπηρεσίες να εγγυηθούν, ότι αυτά τα εµπόδια µπορούν να ξεπεραστούν. Η κατοικία ενός ατόµου δεν πρέπει να γίνεται το µέρος όπου θα κρύβεται αλλά το µέρος όπου θα βιώνει την εµπειρία µιας νέας αίσθησης, της αίσθησης «του ανήκειν» και θα αποτελεί µέρος µιας διευρυµένης οικογένειας.

Λυπούµεθα που ο Συνήγορος του Πολίτη δεν δύναται να συνεχίσει περαιτέρω την εξέταση της αναφοράς σας και ο φάκελός της θα τεθεί στο αρχείο.

Σας ευχαριστούµε που απευθυνθήκατε στην Ανεξάρτητη Αρχή «Συνήγορος του Πολίτη».

Με εκτίµηση,

∆.Ν. Παπαρρηγοπούλου Πατρίνα

Κοινοποίηση

• Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης

Γραφείο Υπουργού

Αριστοτέλους 19

101 87 Αθήνα

• Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης

∆/νση Ψυχικής Υγείας

Αριστοτέλους 19

101 87 Αθήνα

• Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης

Γραφείο Προστασίας των ∆ικαιωµάτων των Ατόµων µε Ψυχικές ∆ιαταραχές

Αριστοτέλους 17

101 87 Αθήνα

• Μονάδα Υποστήριξης και Παρακολούθησης Φορέων

Υλοποίησης «Ψυχαργώς – β΄φάση»

Ταχ. Θυρίδα 66517

156 01 Παπάγου

• Ψυχιατρικό Νοσοκοµείο «∆ροµοκαϊτειο»

Γραφείο ∆ιοικητή

Ιερά Οδός 343

124 61 Χαϊδάρι