31 Οκτωβρίου 2005 - Αρ.Πρωτ. ***/2003 Φύλαξη ποινικώς ακαταλογίστων ασθενών σε Ψυχιατρικά Νοσοκοµεία

ΠΟΡΙΣΜΑ ΑΝΑΦΟΡΑΣ

«Φύλαξη ποινικώς ακαταλογίστων ασθενών σε Ψυχιατρικά Νοσοκοµεία»

Βοηθοί Συνήγοροι του Πολίτη : Πατρίνα Παπαρρηγοπούλου, Ανδρέας Τάκης Εισηγήτριες: Αιµιλία Πανάγου, Χρυσή Χατζή

- Προς

τον κ. Υπουργό Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης

- Κοινοποίηση:

κ. Υπουργό ∆ικαιοσύνης

ΘΕΜΑ: Φύλαξη ποινικώςακαταλογίστων ασθενών σεΨυχιατρικάΝοσοκοµεία

Ο Συνήγορος του Πολίτη είναι αποδέκτης αναφοράς (αρ. πρωτ. ***/2003) του κ.***, που θίγει το ιδιαίτερα σοβαρό πρόβληµα της φύλαξης ποινικώς ακαταλογίστων ατόµων σε ψυχιατρικά Νοσοκοµεία. ¹

Σύµφωνα µε την αναφορά, η νοσηλεία των ασθενών αυτών παρεµποδίζεται από το έργο της φύλαξης και των κατά νόµον συνεπειών τής ενδεχοµένης αποδράσεως κρατουµένων, ενώ τίθεται το ερώτηµα από τους θεράποντες ιατρούς και νοσηλευτές «Είµαστεφύλακες, σωφρονιστικοί υπάλληλοι ή νοσηλευτές;»².

Ο Συνήγορος του Πολίτη, απευθύνθηκε µε το από 7.09.2004 (αρ.πρωτ ***/2003) έγγραφό του στη ∆ιεύθυνση Ψυχικής Υγείας του Υπουργείου Υγείας, και έλαβε τις απόψεις της αρµόδιας διεύθυνσης (µετουπ’αρπρωτ.*** έγγραφότης). Η ∆ιεύθυνση Ψυχικής Υγείας επισηµαίνει ότι «Προβλήµαταυπάρχουν στοΨυχιατρικό ΝοσοκοµείοΑττικήςκαιστο ΨυχιατρικόΝοσοκοµείοΘεσσαλονίκηςόπου, εξαιτίας της µεγαλύτερηςσυγκέντρωσης «ακαταλογίστων», υπάρχουνδιακριτάτµήµατα για τουςασθενείς αυτούς. Τα τµήµατα αυτάυπόκεινταισε µια αντίφασηανάµεσα σε µια φυλακτική λογικήπουπροτάσσειτηνεπιτήρησηκαι τονπεριορισµότωνασθενώνκαι στηλογικήτηςψυχοκοινωνικήςαποκατάστασήςτους. Αποτέλεσµατηςφυλακτικής λογικήςείναιηκατάχρησησεορισµένες περιπτώσειςτου µέτρου τηςκαθήλωσηςκαι η ένδεια θεραπευτικώνδραστηριοτήτων. Παράλληλα, όµως, έναςαριθµόςτων ασθενώναυτώνσυµµετέχεισε εργαστήρια…». Στο ίδιο έγγραφο προτείνεται να διασφαλίζεται από τη διεύθυνση των ψυχιατρικών νοσοκοµείων ο πρωτευόντως θεραπευτικός ρόλος του προσωπικού, να αποφεύγεται η πρακτική των προστίµων σε περιπτώσεις απόδρασης ασθενών, να αναθεωρηθούν τα άρθρα 69 και 70 του Ποινικού Κώδικα ώστε να αποτραπεί η αρνητική στάση των δικαστικών αρχών στα αιτήµατα απόλυσης των αποθεραπευθέντων ασθενών, και, τέλος, το µέτρο της καθήλωσης να εφαρµόζεται µε ιδιαίτερη φειδώ και στη βάση ενός πρωτοκόλλου, αναλυτική περιγραφή του οποίου η ∆ιεύθυνση Ψυχικής Υγείας σχεδιάζει να αποστείλει στις Μονάδες Ψυχικής Υγείας.

¹ Μέτρα ασφαλείας – Φύλαξη ακαταλόγιστων εγκληµατιών. Άρθρο 69: «Αν κάποιος λόγω νοσηρής διατάραξης των πνευµατικών λειτουργιών του ή κωφαλαλίας, απαλλάχθηκε από την ποινή ή τη δίωξη για κακούργηµα ή πληµµέληµα, για το οποίο ο νόµος απειλεί ποινή ανώτερη από έξι µήνες, το δικαστήριο διατάσσει τη φύλαξή του σε δηµόσιο θεραπευτικό κατάστηµα εφόσον κρίνει ότι είναι επικίνδυνος για τη δηµόσια ασφάλεια». Άρθρο 70: «1. Για να εκτελεστεί η διάταξη της απόφασης που αφορά τη φύλαξη φροντίζει η εισαγγελική αρχή. 2. Η φύλαξη συνεχίζεται όσο χρόνο το επιβάλλει η δηµόσια ασφάλεια. 3. Κάθε τρία έτη το δικαστήριο των πληµµελειοδικών στην περιφέρεια του οποίου εκτελείται η φύλαξη αποφασίζει αν αυτή πρέπει να εξακολουθήσει. Το ίδιο δικαστήριο µπορεί όµως οποτεδήποτε µε αίτηση του εισαγγελέα ή της διεύθυνσης του καταστήµατος να διατάξει την απόλυση εκείνου που φυλάσσεται».

² Αρ.Πρωτ. 4913/12.11.03 έγγραφο του Τµήµατος Ακαταλογίστων του Ψυχιατρικού Νοσοκοµείου Θεσ/νίκης.

Επ’αυτών, ο Συνήγορος του Πολίτη παρατηρεί τα εξής:

- Η αντίφαση ανάµεσα στην φυλακτική και στην θεραπευτική αντιµετώπιση των ακαταλογίστων ασθενών είναι εγγενής στις περιπτώσεις εφαρµογής του µέτρου ασφαλείας των άρθρων 69 και 70 του Ποινικού Κώδικα (Π.Κ.). Αποτελεί νοµικό παράδοξο να ανατίθεται στις ψυχιατρικές µονάδες, που κατά κύριο λόγο, λειτουργούν πλέον βάσει των αρχών της αποασυλοποίησης, η φύλαξη ακαταλογίστων «εγκληµατιών» και να συστήνεται στο νοσηλευτικό προσωπικό να αποφεύγεται η καθήλωση ατόµων για τα οποία θα τους αποδοθούν ενδεχοµένως ευθύνες για συνέργεια σε τυχόν απόδραση «κρατουµένου»³. Η επεξεργασία εποµένως ενός ειδικού πλαισίου νοσηλείας των ακαταλογίστων ατόµων είναι το ζητούµενο για το Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης σε συνεργασία µε το συναρµόδιο Υπουργείο ∆ικαιοσύνης, στο οποίο κοινοποιείται το παρόν.

- Η ισχύουσα νοµοθεσία (άρθρ. 37,38 Π.Κ.⁴) προβλέπει την εκτέλεση της στερητικής τής ελευθερίας ποινής των ελαττωµένου καταλογισµού καταδικασθέντων µε περιορισµό σε «ιδιαίτεραψυχιατρικάκαταστήµατα ήπαραρτήµατα των φυλακών» και, ως µέτρο ασφαλείας, τη φύλαξη ακαταλογίστων δραστών σε «δηµόσιοθεραπευτικόκατάστηµα» (άρθρ. 69,70 ΠΚ.). Σε κάθε περίπτωση, ακόµη κι αν προταχθεί η φύλαξη ακαταλογίστων σε ειδικές ψυχιατρικές µονάδες, η διασφάλιση ενός ποιοτικού επιπέδου νοσηλείας πρέπει να προκρίνεται του στόχου τής σωφρονιστικής επιτήρησης, σύµφωνα και µε τις κατευθύνσεις του Συµβουλίου της Ευρώπης5. Σηµειώνεται, ειδικότερα, η σύσταση της Επιτροπής για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων (CPT) «ηδιεύθυνσηθαπρέπειναδιασφαλίζειότιοθεραπευτικός ρόλος τουπροσωπικού σεψυχιατρικάκαταστήµατα δενπρέπεινακαταλήγει να θεωρείταιωςδευτερεύωνσε σχέση µεκριτήριαασφαλείας»⁶. Επίσης, σχετικά µε τους ψυχικώς πάσχοντες κρατούµενους, η Επιτροπή για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων θεωρεί ότι «ένας ψυχικώςπάσχωνκρατούµενοςθαπρέπειναδιαµένει καινατου παρέχεταιφροντίδα σενοσοκοµειακή µονάδαπουναείναικατάλληλα εξοπλισµένη και ναδιαθέτεικατάλληλαεκπαιδευµένοπροσωπικό. Η µονάδααυτή µπορεί ναείναι έναψυχιατρικό νοσοκοµείο για πολίτεςή µιακατάλληλαεξοπλισµένη µονάδαστοεσωτερικό του σωφρονιστικούσυστήµατοςΑφ’ενός, συχνά υποστηρίζεταιότι, σε µιαδεοντολογικήβάση, είναικατάλληλο γιαψυχικώς πάσχοντεςκρατούµενουςνα νοσηλεύονταιεκτόςτουσωφρονιστικούσυστήµατος, σε ιδρύµατα ευθύνηςτου δηµοσίουσυστήµατοςυγείας. Αφ’ετέρου, µπορείνα υποστηριχθείότιηπρόβλεψηψυχιατρικών µονάδωνστοεσωτερικό του σωφρονιστικούσυστήµατοςδιασφαλίζειτηνπαροχή µέριµναςστιςκαλύτερες δυνατέςσυνθήκες ασφαλείαςκαι την εντατικοποίησητωνδραστηριοτήτων των ιατρικών και κοινωνικώνυπηρεσιώνεντός τουσυστήµατος. Όποια λύσηκιαν προκριθεί, ηδυνατότηταυποδοχήςτηςψυχιατρικής µονάδαςπρέπειναείναι επαρκής…»⁷. Συνεπώς, ο γνώµονας κάθε σχετικού µε ακαταλόγιστους δράστες σχεδιασµού θα πρέπει να είναι σύµφωνα µε τα παραπάνω η κατάλληλη θεραπευτική µέριµνα.

³ Βλ. στο σχετικό έγγραφο 11152/13.1.1999 του κ.Εισαγγελέως Εφετών Θεσσαλονίκης προς το Ψυχιατρικό Νοσοκοµείο Θεσσαλονίκης: «Εποµένως και το πρόσωπο αυτό που φυλάσσεται σε δηµόσιο θεραπευτικό κατάστηµα µε δικαστική απόφαση, µπορεί να θεωρηθεί ενεργητικό υποκείµενο του εγκλήµατος της αποδράσεως κρατουµένου».

⁴ Έκτιση της ποινής σε ιδιαίτερα καταστήµατα για τους ελαττωµένου καταλογισµού και για τους επικίνδυνους εγκληµατίες ελαττωµένου καταλογισµού, αντιστοίχως.

⁵ Βλ. και το σχετικό έγγραφο 7/19/01.2005 της Ειδικής Επιτροπής Ελέγχου και Προστασίας ∆ικαιωµάτων των Ατόµων µε Ψυχιατρικές ∆ιαταραχές προς το Υπουργείο ∆ικαιοσύνης: «Τα Ψυχιατρεία Κρατουµένων πρέπει να αποτελούν πραγµατικές Μονάδες Ψυχικής Υγείας, µε ότι αυτό συνεπάγεται σε οργάνωση, προσωπικό, συνθήκες κ.λπ».

⁶ Παρ. 31 εδ.3 της 8^ης Γενικής Έκθεσης της Επιτροπής, CPT/Inf (98) 12.

- ∆εδοµένου ότι στην πράξη η εφαρµογή των άρθρων 69 και 70 ΠΚ έχει οδηγήσει σε µακροχρόνιο εγκλεισµό που «µπορεί να διαρκέσει για το υπόλοιπο της ζωής»⁸, θεωρείται απαραίτητη η διά νόµου θέσπιση ανωτάτου ορίου φύλαξης και θεραπείας των ακαταλογίστων προσώπων και της δυνατότητας επέκτασης αυτού του ορίου, βάσει σχετικής δικαστικής απόφασης, εφ’ όσον αυτό επιβάλλεται για τη θεραπεία και τη δυνατότητα κοινωνικής επανένταξης των ως άνω προσώπων.

- Η νοµιµότητα του εγκλεισµού σε ψυχιατρείο, ως σοβαρής προσβολής της προσωπικής ελευθερίας κατ’ άρθρον 5 παρ.3 του Συντάγµατος και 5 παρ. 1 της ΕΣ∆Α, ήρτηται από την αναγκαιότητα της νοσηλείας µιας υπαρκτής ψυχικής διαταραχής. (βλ. και τη σχετική νοµολογία του Ευρωπαϊκού ∆ικαστηρίου ∆ικαιωµάτων του Ανθρώπου του Στρασβούργου, Winterwep v. Holland, 24.12.79, para.39, Varbanov v. Bulgaria, 5.10.2000, para 45). Σε περίπτωση αποθεραπείας επιβάλλεται η άρση του εγκλεισµού σε ψυχιατρείο και η απόλυση του ασθενούς-κρατουµένου (άρθρ. 70 παρ.3 Π.Κ.)⁹. Το άρθρο 70 παρ.2 Π.Κ. ορίζει: «Η φύλαξη συνεχίζεται όσο χρόνο το επιβάλλει η δηµόσια ασφάλεια», εισάγει συνεπώς το κριτήριο της αναγκαιότητας για τη σύµφωνη µε την αρχή της αναλογικότητας επιβολή τού ιδιαιτέρως επαχθούς µέτρου αυτού ασφαλείας. Η πρόταση τροποποίησης, ανωτέρω, της ∆ιεύθυνσης Ψυχικής Υγείας, θα µπορούσε να υλοποιηθεί στην κατεύθυνση περαιτέρω αυστηρότερης διατύπωσης του µέτρου αναλογικότητας, λ.χ. «όσο χρόνο είναι απολύτως αναγκαίο». Για την ερµηνεία ωστόσο, τόσο της υφισταµένης όσο και τυχόν τροποποιητικών διατάξεων, στο σηµείο αυτό, θα ήταν ευκταία η κατανόηση των κατευθύνσεων της αποασυλοποίησης και η συνεργασία µε τα ψυχιατρεία εκ µέρους των δικαστικών αρχών.

- Η µακρά παραµονή των προσώπων στο ψυχιατρείο οδηγεί στην εµφάνιση στοιχείων ιδρυµατισµού, δηλαδή αποµόνωσης, αποξένωσης, παθητικής συµπεριφοράς και έκπτωσης των κοινωνικών δεξιοτήτων. Γι’ αυτόν τον λόγο θεωρείται απαραίτητο να αποφεύγεται η µακρόχρονη παραµονή του ασθενούς στο ψυχιατρείο. Επίσης, κρίνεται σκόπιµο ο ασθενής ή ο νόµιµος αντιπρόσωπός του να έχει εκ του νόµου το δικαίωµα υποβολής αίτησης εξόδου από το ψυχιατρείο, το οποίο θα εξετάζεται από αρµόδιο δικαστήριο.

⁷ Παρ.43 της 3^ης Γενικής έκθεσης της Επιτροπής, CPT/Inf (93) 12.

⁸ Κ. Κοσµάτος, Η ∆ιάρκεια του Εγκλεισµού σε Ψυχιατρικό Κατάστηµα κατά το Άρθρο 70 ΠΚ, Αθήνα, εκδ. Σάκκουλας, 1998, σελ. 29-38.

⁹ Βλ. και άρθρο 39 για την απόλυση των ελαττωµένου καταλογισµού καταδικασθέντων ή άλλως, κατ’αρθρ. 40 Π.Κ.. την έκτιση σε κανονικές συνθήκες στέρησης της ποινής.

- Τέλος, για τη διαφύλαξη των δικαιωµάτων του ακαταλόγιστου δράστη κρίνεται απαραίτητη η διά νόµου πρόβλεψη της υποχρέωσης του δικαστηρίου, πριν από τη διαταγή συνέχισης φύλαξης του ποινικά ακαταλόγιστου προσώπου, να διατάσσει αυτεπάγγελτα τη σχετική γνωµάτευση δύο ψυχιάτρων (κατ’ αναλογία του άρθρου 96 παρ.2 του Ν. 2071/1992). Οι σχετικές ψυχιατρικές γνωµατεύσεις θα πρέπει να συνιστούν στοιχεία για την αιτιολόγηση της δικαστικής αποφάσεως φύλαξης.

Ελπίζουµε οι ανωτέρω προτάσεις του Συνηγόρου του Πολίτη να συµβάλουν στο έργο σας για τη διασφάλιση της βέλτιστης θεραπευτικής αντιµετώπισης των ποινικώς ακαταλογίστων ασθενών.